Opóźnienia w płatnościach to jeden z najczęstszych problemów, z jakimi borykają się przedsiębiorcy. Dochodzenie zaległych należności wiąże się z czasem, energią, a często także z realnymi wydatkami. Polskie prawo przewiduje jednak mechanizm, który ma rekompensować wierzycielowi część tych kosztów. Mowa o tzw. rekompensacie za koszty odzyskiwania należności.
Podstawa prawna
Instytucja rekompensaty została uregulowana w ustawie z dnia 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych (wcześniej znanej jako ustawa o terminach zapłaty w transakcjach handlowych). Stanowi ona implementację dyrektywy unijnej, której celem jest zwalczanie zatorów płatniczych i ochrona przedsiębiorców, zwłaszcza tych mniejszych.
Komu przysługuje rekompensata
Prawo do rekompensaty przysługuje wierzycielowi w transakcjach handlowych, czyli w umowach zawieranych pomiędzy przedsiębiorcami w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, których przedmiotem jest odpłatna dostawa towaru lub odpłatne świadczenie usługi.
Co istotne, rekompensata nie dotyczy transakcji z udziałem konsumentów. Mechanizm ten został pomyślany jako narzędzie ochrony w obrocie profesjonalnym.
Kiedy powstaje prawo do rekompensaty
Prawo do rekompensaty powstaje z mocy ustawy, gdy zostaną spełnione łącznie następujące warunki:
- wierzyciel spełnił swoje świadczenie (np. dostarczył towar lub wykonał usługę),
- nie otrzymał zapłaty w terminie określonym w umowie albo wynikającym z ustawy,
- wierzyciel nabył prawo do odsetek za opóźnienie w transakcjach handlowych.
Po spełnieniu tych przesłanek rekompensata należy się automatycznie, bez wezwania, oraz – jak potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11 grudnia 2015 r. (sygn. III CZP 94/15) – bez konieczności wykazywania, że wierzyciel faktycznie poniósł jakiekolwiek koszty windykacji. To jedna z kluczowych cech tej instytucji.
Wysokość rekompensaty
Wysokość rekompensaty jest uzależniona od wartości świadczenia pieniężnego i wynosi równowartość:
- 40 euro – gdy wartość świadczenia pieniężnego nie przekracza 5 000 zł,
- 70 euro – gdy wartość świadczenia pieniężnego jest wyższa niż 5 000 zł, ale niższa niż 50 000 zł,
- 100 euro – gdy wartość świadczenia pieniężnego jest równa lub wyższa niż 50 000 zł.
Kwoty te przelicza się na złote według średniego kursu euro ogłoszonego przez Narodowy Bank Polski ostatniego dnia roboczego miesiąca poprzedzającego miesiąc, w którym świadczenie pieniężne stało się wymagalne.
Rekompensata od każdej transakcji
Zgodnie z art. 10 ust. 3 ustawy uprawnienie do rekompensaty przysługuje od transakcji handlowej. Oznacza to, że jeśli strony łączyło kilka odrębnych transakcji (np. kilka dostaw objętych osobnymi fakturami), z których każda nie została opłacona w terminie, wierzyciel może domagać się rekompensaty od każdej z nich osobno – a nie jednej rekompensaty od sumy wszystkich należności.
Należy jednak pamiętać, że dochodzenie rekompensaty podlega ocenie sądu również pod kątem ewentualnego nadużycia prawa (art. 5 Kodeksu cywilnego). W praktyce ma to znaczenie zwłaszcza przy bardzo licznych, drobnych należnościach.
Rekompensata a rzeczywiste koszty windykacji
Rekompensata ma charakter ryczałtowy i stanowi minimalną, gwarantowaną kwotę. Jeżeli jednak rzeczywiste koszty odzyskania należności przekroczyły wartość rekompensaty, wierzyciel może dochodzić ich zwrotu w uzasadnionej wysokości – w tym także kosztów związanych ze skorzystaniem z usług profesjonalnego pełnomocnika (art. 10 ust. 2 ustawy). W takiej sytuacji konieczne jest jednak wykazanie poniesienia i zasadności tych kosztów.
Czy można zrzec się rekompensaty
Przepisy chronią wierzyciela również przed próbami obejścia tej instytucji. Postanowienia umowne wyłączające lub ograniczające prawo do rekompensaty są nieważne. Ponadto, od 1 stycznia 2020 r., samo roszczenie o rekompensatę nie może zostać zbyte (art. 10 ust. 4 ustawy). Ma to zapobiegać sytuacjom, w których silniejsza strona transakcji wymuszałaby na kontrahencie rezygnację z przysługujących mu uprawnień.
Termin dochodzenia roszczenia
Przez pewien czas istniały wątpliwości, czy roszczenie o rekompensatę przedawnia się w terminie właściwym dla świadczenia głównego (np. dwuletnim przy umowie sprzedaży), czy w terminie ogólnym. Spór ten rozstrzygnął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 30 września 2021 r. (sygn. III CZP 37/20), wskazując, że termin przedawnienia roszczenia o rekompensatę z art. 10 ust. 1 ustawy określa art. 118 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że roszczenie o rekompensatę przedawnia się z upływem trzech lat, niezależnie od terminu przedawnienia roszczenia głównego.
Termin przedawnienia biegnie od dnia, w którym wierzyciel nabył uprawnienie do odsetek za opóźnienie w transakcjach handlowych. Warto zatem monitorować terminy płatności i nie zwlekać z dochodzeniem swoich praw.
Podsumowanie
Rekompensata za koszty odzyskiwania należności to skuteczne i często niedoceniane narzędzie w rękach przedsiębiorców. Przysługuje automatycznie, nie wymaga wykazywania poniesionych kosztów i może stanowić realną zachętę dla kontrahentów do terminowego regulowania zobowiązań. Jednocześnie stanowi formę zniechęcenia do tworzenia zatorów płatniczych.
Jeżeli zmagają się Państwo z nieterminowymi płatnościami lub mają wątpliwości co do możliwości dochodzenia rekompensaty oraz dalszych kosztów windykacji, warto skonsultować swoją sytuację z radcą prawnym, który pomoże ocenić zasadność roszczeń i podjąć odpowiednie kroki.
Dodaj komentarz